مجموعه تعاملات خانوادگی، صله رحم:

بعضي از خانواده مذهبي ها حجاب را مانع صله رحم مي دانند چونكه حجاب را مزاحم راحتي شان مي دانند.آيا حجاب مانع صله رحم است؟
مي خواستم بدانم آيا به جا آوردن صله رحم درست است در صورتي كه بي احترامي مي بينيم و ديگر تحمل نداريم؟
صله رحم چه ارتباطي با طول عمر داشته و دليل تأكيد بر آن در اسلام چيست؟
لطفا تاثير صله رحم و ارتباط با بستگان را از نگاه ديني و روانشناختي بر آرامش روان و ايجاد نشاط و شادابي، بيان کنيد.
بعضي از خانواده مذهبي ها حجاب را مانع صله رحم مي دانند چونكه حجاب را مزاحم راحتي شان مي دانند.آيا حجاب مانع صله رحم است؟

بعضي از خانواده مذهبي ها حجاب را مانع صله رحم مي دانند چونكه حجاب را مزاحم راحتي شان مي دانند.آيا حجاب مانع صله رحم است؟

پاسخ:

حجاب در اسلام به معني پوشش است و پوشش نه تنها مزاحم روابط اجتماعي نيست، بلكه اين كار را ممكن مي سازد. بدون پوشش ممكن است خانم ها مورد طمع و دستبرد هوس آلود ديگران قرار بگيرند، ولي پوشش به آنها امنيت و سلامت مي دهد و همچنين امكان مي دهد كه به راحتي در جامعه حضور يابند و به وظايف اجتماعي خود بپردازند.

در مورد صله رحم نيز پوشش نه تنها مزاحم نيست؛ بلكه باعث برقراري روابط مشروع، انساني و پاك مي شود و پوشش لزوما به معني چادر و يا پوشيدن لباس هاي متعدد نيست. به همين مقدار كه بدن پوشيده باشد و محرك نباشد كافي است. اين مقدار پوشش نه تنها موجب ناراحتي خانم ها در روابط فاميلي نيست، بلكه زمينه ارتباط راحت آنها را فراهم مي آورد. صله رحم از نظر اسلام داراي اهميت فراواني است كه نمي توان آن را به بهانه راحت طلبي و سختي پوشش فراموش نمود. در روايات اسلامي آمده است كه حق رحم را هيچ چيزي قطع نمي كند (امام صادق(ع): H}[حق الرحم لايقطعه شيي]{H) ؛ V}(بحار، ج ۷۴، ص ۱۳۱){V.

و همچنين آمده است كه قطع رحم، باعث مرگ زود هنگام مي شود و به عكس صله رحم، اجل آدمي را به تأخير مي اندازد و موجب طول عمر انسان مي شود. امام صادق(ع) در اين زمينه فرمودند: يكي از گناهاني كه باعث مرگ زود هنگام مي شود، قطع رحم است H}[الذنوب التي تعجل الفناء قطيعه الرحم]{H ؛ V}(بحار، ج ۷۴، ص ۹۴){V و امام باقر(ع) فرمودند: [صله ارحام، اعمال را پاكيزه مي كند و اموال را فراواني مي بخشد و بلا را دفع مي كند و اجل را به فراموشي مي اندازد.] V}(بحار، ج ۷۴، ص ۱۱۱){V

 

 

مي خواستم بدانم آيا به جا آوردن صله رحم درست است در صورتي كه بي احترامي مي بينيم و ديگر تحمل نداريم؟

خانواده اي هستيم كه به اقوام علاقمنديم و به رفت و آمد و انجام صله رحم علاقه داريم. اما با همه احترامي كه نسبت به اقوام داريم بي احترامي مي بينيم و آنها هيچ علاقه اي به ما ندارند و با ما حرف نمي زنند و اين از رفتارشان كاملاً آشكار است. تا آن جايي كه بارها تصميم گرفتيم جا به جا شويم و محل زندگي را ترك كنيم كه از دست حرف ها و رفتارشان رهايي يابيم. اما به دليل مشكلاتي موفق به اين كار نشديم. مي خواستم بدانم آيا با همه اين ها به جا آوردن صله رحم درست است؟ در صورتي كه بي احترامي مي بينيم و ديگر تحمل نداريم؟

پاسخ:

در رابطه با سئوالتان نكاتي را بيان مي داريم:

۱٫ صله رحم و فوائد آن صله رحم رفت و آمد و گره گشايي و خوبي كردن و رسيدگي به فاميل است. و از افضل عبادات است. در آيات و روايات تأكيد فراواني به آن شده است. صله رحم موجب طول عمر و زيادي رزق و روزي، خوشي، سلامتي، آسان شدن حساب روز قيامت و در امان ماندن از حوادث و آفات است. با توجه به فوائد ياد شده و اين كه رضايت خداوند در اين امر است، تحمل تلخي ها و رنج هاي اين عمل به نفع ما است. به شرطي كه اين عمل به اصل دين داري و آبروي ما آسيب نرساند.(۱)

۲٫ صله رحم و انواع آن با توجه به شرايط، صله رحم مي تواند شرايط با رفت و آمد، مهماني دادن و مهماني رفتن، هديه دادن، نامه نوشتن، تماس تلفني، چت، پيغام فرستادن و نشست و برخاست كوتاه مدت و سلام و احوال پرسي تحقق پيدا كند.(۲) بنابراين با توجه به شرايط، مي توانيم صله رحم را با اين موارد ياد شده تنظيم كنيم، تا خودمان نيز از نظر روحي و يا معنوي آسيب نبينيم.

۳٫ حركت تدريجي براي ايجاد پيوند فاميلي خود به تدريج با افرادي كه كمي با آنها راحت تر هستيد، شروع كنيد. ابتدا ملاقات و برخورد خود را طولاني نكنيد. گاهي هديه دادن، صدا زدن آنها با القاب مناسب، احترام، دعوت كردن براي مهماني و… مؤثر است و گاهي نيز ممكن است كمك گرفتن از واسطه اي امين و مؤمن و مورد اعتماد دو طرف كارساز باشد، در اين صورت اگر سوء تفاهم و اختلافي نيز در ميان باشد، از بين مي رود. چون گاهي علت اختلاف سوء تفاهم يا دو به هم زدن از طرف فرد ديگري است.

۴٫ تغافل و مدارا گذشت و چشم پوشي از خطاها و لغزش هاي ديگران و مدارا كردن با آنها مورد تأكيد روايات ائمه(ع) است. گاهي بخشش، اغماض از خطاها و رفق مدارا باعث محبوبيت ما و حل مشكل مي شود. اما در كنار آن نيز حتماً بايد ريشه يابي كنيد ببينيد علت اين نوع برخوردها چيست؟ آيا آنها از نوع رفتار شما نگران هستند.

۵٫ مقابله به مثل ممنوع شخصي به رسول خدا(ص) گفت مي خواهم صله رحم را ترك كنم. چون آنها مرا اذيت مي كنند. حضرت فرمودند: «در اين صورت خداوند جمع شما را ترك مي كند.» سپس فرمود: «آن كه ترا محروم مي كند، به او عطا كن. آن كه از تو قطع رحم كرد، با او صله رحم به جاآور، آن كه به تو بدي كرد، تو او را عفو كن تا خداوند ترا بالا دست آنها قرار دهد(۳) و محبوب ايشان قرار دهد،» در مورد صله رحم حضرت رسول (ص) فرمودند: «اگر مانده به اندازه يك سال سفر كني تا صله رحم به جاي آوري، اين كار را انجام بده.(۴) البته اگر صله رحم باعث تقويت و تأييد فرد گنهكار شود، اين كار نبايد انجام شود و اگر در آن رفت و آمد انسان رنگ معنوي خود را بيازد، بهتر است مقدار و تعداد جلسات را طوري تنظيم كند كه آنان بر فرد متدين اثر بد نگذارند.(۵)

۶٫ اقل صله رحم ملا محسن فيض كاشاني كه عمري را با قرآن و روايات اهل بيت(ع) به سر بردند، صله رحم را به زيارت ارحام، رفع كمبودهاي مادي، حل مشكلات اقتصادي و كمك به كار و كسب و ازدواج پسران و دختران آنها معنا كرده اند.(۶) بنابراين ما از اقل صله رحم يعني ديد و بازديد و ارسال پيام و سلام با تلفن، نامه و… دريغ نورزيم،(۷) تا از بركات دنيوي و اخروي آن نيز بهره مند شويم.

 

پاورقی:

  1. جزايري، سيد محمد علي، دروس اخلاق اسلامي، قم، نشر مرکز مديريت حوزه. ۱۳۸۲، ص۲۱۸٫
    ۲٫ استفاده از سي دي پرسمان ۲ کاري از نهاد نمايندگي ولي فقيه در دانشگاه ها، بيش از ۱۴ هزار پرسش و پاسخ. ارحام کساني هستند که در مراتب ارث واقع مي شوند مانند پدر، مادر، برادر، خواهر، فرزندان آنان، عمو، عمه، خاله، دايي و فرزندان آنان. ر.ک: پرسمان.
    ۳٫ انصاريان، حسين، نظام خانواده در اسلام، قم، نشر ام ابيها، چاپ اول، ۱۳۷۵، ص۵۰۶٫
    ۴٫ مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، به نقل از نظام خانواده در اسلام. ج۷۴، ص۱۰۳ـ۱۰۵٫
    ۵٫ ر.ک: سي دي پرسمان نسخه ۲٫
    ۶٫ نظام خانواده در اسلام، همان، ص۴۹۹٫
    ۷٫ همان، ص۵۰۴٫ در روايات توصيه شده که صله رحم را هر چند با ليواني از آب و يا سلامي مختصر انجام دهيد.

 

 

صله رحم چه ارتباطي با طول عمر داشته و دليل تأكيد بر آن در اسلام چيست؟

صله رحم چه ارتباطي با طول عمر داشته و دليل تأكيد بر آن در اسلام چيست؟

پاسخ:

مقصود از صله رحم كه اسلام فرموده آن است كه انسان از حال خويشان مطلع باشد و اگر مشكلى دارند در حد توان حل كند و لازمه اين كار اين نيست كه حتما به خانه افراد بروند، بلكه اگر به وسيله تلفن و نامه و امثال ذلك هم از حال آنها با خبر شوند كافى است، لذا در حديثى نقل شده كه H}[صلوا ارحامكم ولو بالسلام]؛ {H صله رحم كنيد و لو با يك سلام كردن تنها باشد]. بنابراين بايد سعى كرد از حال هم مطلع و صله رحم را و لو در همين حدى كه گفته شد حتما انجام دهند و در صورت امکان به مناسبت هاي مختلف هديه اي هر چند از نظر مالي کم ارزش تهيه نموده و هنگام ديد و بازديد تقديم نمود تا از طريق آن جلب محبت انجام گيرد. در روايات اسلامي آمده است كه حق رحم را هيچ چيزي قطع نمي كند (امام صادق(ع): H}[حق الرحم لايقطعه شيي]{H) ؛ V}(بحار، ج ۷۴، ص ۱۳۱){V. و همچنين آمده است كه قطع رحم، باعث مرگ زود هنگام مي شود و به عكس صله رحم، اجل آدمي را به تأخير مي اندازد و موجب طول عمر انسان مي شود. امام صادق(ع) در اين زمينه فرمودند: يكي از گناهاني كه باعث مرگ زود هنگام مي شود، قطع رحم است H}[الذنوب التي تعجل الفناء قطيعه الرحم]{H ؛ V}(بحار، ج ۷۴، ص ۹۴){V و امام باقر(ع) فرمودند: [صله ارحام، اعمال را پاكيزه مي كند و اموال را فراواني مي بخشد و بلا را دفع مي كند و اجل را به فراموشي مي اندازد.] V}(بحار، ج ۷۴، ص ۱۱۱){V نکته ديگر اين که گاهي رفت و آمدها ممکن است زود به زود انجام مي گيرد آن هم زمان حضور در منزل فاميل طولاني مي شود و يا با برخي تشريفات و خرج هاي غير ضروري صورت مي گيرد و نه تنها باعث شادي و خرسندي نمي شود بلکه باعث تحميل هزينه هايي که براي آنها غير قابل تحمل است مي شود، بنابراين اگر رعايت حال افراد شود و به حداقل ديد و بازديد کوتاه مدت و با فاصله زماني بيشتر و بدون تشريفات و با ارائه هديه اي (هر چند اندک) اکتفا شود، ديگران نيز علاقه مند مي شوند و احساس راحتي مي کنند. نكته ديگر آن كه فلسفه صله رحم در واقع همان زنده نگهداشتن روح مودت و دوستي و انسجام اخلاقي اجتماعي كه يك نياز اساسي است باز مي گردد كه در اين ميان خويشان و اقوام در اولويت اين توجه و دوستي قرار دارند و به عبارت ديگر [صله رحم] در حقيقت براي خوشبيني و تقويت روح خير خواهي در انسان نسبت به خويشان است كه طبعا كدورت و سؤظن و كبر و كينه ها را نوعا در بستر بي ارتباطي و فاصله با ديگران به ويژه اقوام پديد مي آيد. از بين مي برد. علاوه بر آن؛ صله رحم؛ سبب شادي رواني و نشاط اخلاقي آدمي را فراهم مي سازد كه از نظر روانشناسي مهم ارزيابي مي شود : افزون بر آن لزوم صله رحم در اسلام ؛ نوعي پاسخ به حقوق اقوام مخصوصا پدر و مادر و برادر و خواهر و … است كه در زندگي و پيشرفت ما نقش ايفا كرده اند.

اثرات صله رحم

۱ ـ رشد و نمو اعمال؛ رسيدگي و نيكي به خويشاوندان موجب تصفيه و پاكيزگي اعمال و رشد كردار آدمي‏ميگردد، وقتي انسان به شاخ و برگ درخت زندگي خود كه همان اقوام او باشند، رسيدگي كرد، و از خشكيدن حتي برگي از برگهاي اين درخت جلوگيري نمود، احساس آرامش و صفاي باطني خواهد كرد، كه خود عاملي براي تصفيه و رشد اعمال نيك است، وقتي چنين صفائي را حاكم بر نفس خود مشاهده كرد، به تدريج در صدد برمي‏آيد تا بوسيله نيكيهاي ديگر بر اين صفا و روحانيت دل بيفزايد، و بالطبع كردار او خالصتر و اعمال نيك او بيشتر مي‏گردد. ۲ ـ رشد و افزايش اموال؛ صله رحم عاملي براي رشد و افزايش مال است، افزايش چه از نظر ارزيابي ذهني و چه از نظر عيني و در خارج از ذهن، اگر روح انساني به اينجا رسيد كه ايثار و گذشت را سرلوحه زندگي قرارداد، و در صدد رفع نياز دوستان ونزديكان خود برآمد، يك ريال زيادتر از مؤونه زندگي خود را هم زياد ارزيابي كرده ، و افزون مي‏يابد، و در صدد است حتي اين مقدار كم راهم صرف غير كند، و امّا از نظر عيني و محيط بيرون از محدوده ذهن هم مال او فزوني مي‏يابد، كسي كه به دستور خداوند متعال عمل كرده و نيكي مي‏كند، خداوند راههائي را براي توسعه اموال براي او مي‏گشايد، راههائي كه قبل از اين نيكي به روي او باز نبود، راههائي كه اموال حلال از آن طريق به دست مي‏آيد و ديگر لازم نيست براي جمع مال حتي به كارهاي حرام روي آورد و علاوه بر اين طبعاً از نظر رواني وقتي اين آسودگي را احساس كرد كه شاخ و برگ خاندان و وابستگان او با طراوت و شادابي به زندگي ادامه ميدهند، خود نيز با فكر و انديشهاي باز در تمام امور و جهات و از جمله كسب مال تلاش ميكند و با روشنائي تفكر آزاد روزهائي را مي‏يابد كه قبل از اين اعمال نيك نمي‏يافت، زيرا تاكنون تاريكي خود پسندي و حبس مال اجازه روشنائي ويافتن آن روزنه را نمي‏داد. ۳ ـ برطرف شدن بلاها و گرفتاريها؛ اموري كه نام آن را بلا و گرفتاري مي‏ناميم عوامل مختلف و گوناگون دارد از مهمترين آنها جمع ثروت است، جمع مال خود عاملي براي بلاها و حوادث است، اختلالات رواني، تشتتات ذهني و افكار درهم ريخته كه از ازدياد مال بروز مي‏كند، عواملي براي خودكشيها، تصادفات، نزاعها، كشمكشها و تخاصمات است اكثر اين پيشامدها را بايد در كانال توجه بيشتر از حدّ به ثروت و انقطاع عاطفي نسبت به خويشاوندان جستجو كرد، بي عنايتي به كساني كه همچون بازوهاي كارسازي مي‏توانند در هر لحظه و برهه زماني يار و ياور و مددكار مفيدي باشند. چرا ايجاد حوادث معلول طبيعي و منطقي جمع ثروت نباشد؟ در حالي كه هر چه اموال بر هم انباشته گردد، به همان نسبت فكر انسان در زندان محاسبات محبوس و زنداني ميگردد، حتي درخواب هم فكر آزادي ندارد، و دائما مشغول به محاسبه در مورد ثروت وراههاي ازدياد وحفظ آن است. اين حوادث و بلاها را انسان خود آفريده است، و مسلما ًخداوندي كه عالم به همه مكنونات است وقتي مشاهده كند، كه بنده‏اي در راستاي اطاعت از فرامين او به بيچاره‏اي رسيدگي كرد چرا در وقت بيچارگي و گرفتاري حوادثي را كه از ناحيه غير او به او متوجه ميشود، دفع نكند؟ مگر مي شود چنين نكند كه پيامبرش فرمود: H}[اَلْخَلْقُ كُلُهُمْ عِيالُ اللهِ وَاَحَبّهُمْ اِلَيْهِ اَنْفَعُهُم لهم؛ {Hخلق همه به منزله خاندان خدايند، محبوبترين مردم در نزد خداوند سودمندترين مردم به خلق او مي‏باشند]. V}( شرح نهج البلاغه محمد تقي جعفري ۵/۸۷) { ۴ ـ آسان شدن حساب در روز قيامت؛ آسان گرفتن بر خلق خدا كه عيال او محسوب ميشوند و به ويژه آسان گرفتن بر نزديكان و كمك كردن بر آنها مسلماً آساني در آخرت را به دنبال دارد، زندگي و حياتي كه بر محور آگاهي و معرفت دور زده و در آن هر فردي جلوه‏اي از جلوات الهي و رشحه‏اي از رشحات خداوندي به حساب آيد، و هر كمكي به فردي بر مبناي چنين ديدي انجام پذيرد، حياتي معقول خواهد بود و چنين حيات معقولي يقينا، معلولي به نام آساني حساب را به دنبال دارد. پيامبر اكرم (ص) زماني كه پسر ودختر حاتم طائي در جنگ اسير شدند، با آنها رفتار اسير جنگي نفرمود و به آنها احترام گذارد و وقتي از ايشان سؤال مي شود چرا آنها را مورد احترام قرار داديد با اينكه كافر هستند؟ مي‏فرمايد پدر آنها داراي خصلت نيكوئي بود كه خدا آنرا دوست دارد، او داراي صفت پسنديده سخاوت بود، وقتي پيامبر خدا به خاطر آسان گرفتن و اعانت حاتم به مردم، حتي به فرزندان او آسان مي‏گيرد، چگونه خداوند متعال با خود افرادي كه متصف به چنين صفت نيكي هستند، در دنيا و آخرت آسان نگيرد. ۵ ـ ازدياد طول عمر و تأخير افتادن مرگ؛ چنانكه د رخصوصيت سوم اشاره شد، بسياري از مرگهاي زودرس معلول اختلالات رواني، اندوهها، غمها و نگرانيهائي است، كه بواسطه درد و رنج همنوع براي وجدان انسان پيش مي آيد، وقتي عضوي از پيكره جامعه در حال درد و غم بسر برد تاثيري عميق در تمامي اجزاء جامعه ميگذارد، اگر اين مسئله براي ما واضح شد كه تمامي انسانها اعضاء يك پيكرند و فشاري در عضوي به مثابه فشار در ديگر اعضاست و چه بسا دردي در عضو كوچكي، تمامي‏ ماشين بدن را از حركت باز مي دارد، و سعي و تلاش كرديم تا هرگز دردي حاصل نشود، و يا اگر شد سريعاً بر طرف كرديم، خواهيم ديد كه ماشين بيشتر دوام مي‏يابد. به قول سعدي بني آدم اعضاي يك پيكرند     كه در آفرينش ز يك گوهرند چو عضوي به درد آورد روزگار     دگر عضو ها را نماند قرار اگر چنان كرديم كه اصلاً بار فقر بر گُرده فردي از افراد جامعه سنگيني نكرد و يا اگر نشانه‏اي از آن ظاهر گرديد سريعا در زوال آن كوشش كرديم ، ديگر مرگهاي ناشي از اين احساس درد و اندوه مرتفع خواهد شد و انسانها بيشتر عمر كرده و بهتر به زندگي خود ادامه مي‏دهند. گذشته از اين، خداوند متعال برحسب مقتضاي حكمت خود هرچه وهر كس نافعتر براي جامعه باشد در صورت عدم وجود مانعي بيشتر ابقاء خواهد نمود، تا هرجه زيادتر مردم از شمع وجودي او نور و حرارت بگيرند قرآن مجيد مي‏فرمايد: [وَامّا ما يَنْفَعُ النّاسَ فَيَمْكُثُ في الْارْض؛ V}رعد/۱۷{V و امّا آنچه به نفع ميرساند به مردم، در زمين باقي مي‏ماند]. ۶ ـ آبادي شهرها ـ انفاق به محرومان و ناتوانان اگر بطور فراگير بر تمام خانه ها و بر فرد فرد جامعه سايه بگستراند واز جامعه فقر بكلي ريشه كن گردد، قهري است كه شهرها نيز آباد مي‏گردد، آري جامعه همچون درختي است كه ثروت بايد به صورت مواد غذائي از آوندها و مجاري تغذيه آن بالا رفته و به تمامي‏سلولها، حتي سلولهائي كه در زواياي يك برگ لميده اند برسد، وگرنه به تدريج شاخه‏هاي آن رو به زردي گرائيده و تمام درخت نابود مي گردد. اخلاق اسلامي ج ۱، اكبر خادم الذاكرين

 

 

لطفا تاثير صله رحم و ارتباط با بستگان را از نگاه ديني و روانشناختي بر آرامش روان و ايجاد نشاط و شادابي، بيان کنيد.

لطفا تاثير صله رحم و ارتباط با بستگان را از نگاه ديني و روانشناختي بر آرامش روان و ايجاد نشاط و شادابي، بيان کنيد.

پاسخ:

يکي از تأثيرگذارترين و بااهميت ترين عوامل بر بهداشت روان، نشاط دروني و شادکامي انسان ها، ديد و بازديد و انجام صلة رحم است. توصية اکيد به ارتباط خويشاوندي و دوري گزيدن از قطع ارتباط، يکي از راهبردهاي اخلاقي، بهداشتي، روان شناختي و حقوقي اسلام در ايجاد همبستگي و تحکيم پيوندهاي اجتماعي و تأمين شادکامي افراد است. صلة رحم آثار تربيتي، روان شناختي، اجتماعي، ديني، معنوي و مادي زيادي دارد که مجال پرداختن به همة آنها در اين قسمت از بحث نيست؛۱ ما در اين سوال به مباحث و نکاتي که بيشتر جنبة روان شناختي و اجتماعيو ديني دارد مي پردازيم.

آثار روان شناختي و اجتماعي صلة رحم

صلة رحم و ارتباط خويشاوندي آثار روان شناختي و اجتماعي فراواني دارد که در اين مقام به نمونه هايي از آنها اشاره مي شود:

  1. باعث دوستي و مودت

ديد و بازديد و ارتباط فاميلي و خانوادگي باعث محبت و دوستي در بين اعضاي خانواده، مي گردد و يکي از نيازهاي روان شناختي انسان يعني نياز به تعلق خاطر را ارضا مي کند. آبرهام مزلو روان شناس غربي، نيازي را با عنوان [نياز به تعلق داشتن] مطرح مي کند که اين نياز به روش هاي متعددي قابل ارضا است؛ از طريق روابط دوستانه با ديگران، از طريق ارتباطات اجتماعي، ارتباط خويشاوندي و ارتباط با همسر. ۲

براي هر فردي لازم است که احساس کند اشخاصي او را دوستش دارند و براي او احترام قايل اند و او را همان طور که هست، مي پسندند. اين احساس در تشديد حس اعتماد به نفس و نشاط دروني مؤثر است. اين نياز در ارتباطات خانوادگي به صورت شايسته اي وجود دارد و اعضاي فاميل با اظهار محبت و علاقه مندي به همديگر، باعث شادي و نشاط و کارآمدي يکديگر مي گردند. ارتباطات فاميلي و دوستانه باعث گسترش دوستي و محبت مي شود زيرا هرچقدر انسان ها با همديگر مجاورت و ارتباط داشته باشند و به يکديگر اظهار علاقه کنند، دوستي شان پايدار مي شود. ۳

پيامبر گرامي اسلام حضرت محمد(صلي الله عليه و آله) مي فرمايند: ديد و بازديد، دوستي و محبت مي اورد. ۴

حضرت علي(عليه السلام) نيز فرمودند: صلة رحم موجب دوستي مي شود. ۵ همچنين امام باقر( فرمودند: صلة رحم و ارتباطات فاميلي. .. افراد را محبوب خانواده مي سازد. ۶

مرحوم علامه طباطبايي در رابطه با آثار صلة رحم مي فرمايد: در صلة رحم يکي از قوي ترين و مؤثر ترين آثار وجود دارد و آن وحدت بين اشخاص است، اين وحدت و يگانگي، ذاتي بوده و اعتباري و خيالي نيست. حقيقتي است که در بين خويشان جاري بوده و در خُلق و خوي آنان، جسم و روحشان، اثرگذار است و نمي توان آن را انکار کرد. ۷

با نگاهي روان شناسانه و جامعه شناسانه به مسئلة صلة رحم و ارتباطات اجتماعي، مي توان گفت که تماس ها و ارتباطات مکرر بر جاذبه هاي ميان فردي و ارتباطات عاطفي مي افزايد. يعني اگر شخصي، به طور مکرر و در شرايط متعدد، در معرض نگاه افراد، قرار گيرد، دلبستگي و علاقه مندي ايجاد مي گردد؛ اگرچه ممکن است اين علاقه مندي در ابتداي امر وجود نداشته باشد. ۸ اگر تعاملات و ارتباطات، همراه با هيجان عاطفي و برخاسته از يگانگي در اصل و ريشه باشد، علاقه مندي بيشتري به وجود مي اورد. اين پديده دربارة صلة رحم و ارتباطات فاميلي وجود داشته و لذا دلبستگي ها و دوستي ها عميق خواهد شد.

علاوه بر اينها، ابراز حس وظيفه شناسي، برقراري تعاملات عاطفي، همکاري و همياري هدفمند و مسالمت اميز، رعايت حقوق و تکاليف متقابل، نوع گرايي و توسعه وجدان جمعي، اعمال سياست هاي ايثارگرانه، دوري از شيوه هاي منفعت جويانه و دلسوزي واقعي نسبت به يکديگر که در صلة رحم وجود دارد، باعث گسترش تعاطف و افزايش محبت ميان خويشان مي گردد. انجام دادن اقدامات فوق به مصداق [انسان بندة احسان است]۹ استحکام و شکوفايي پيوندهاي طبيعي ميان خويشان را موجب مي شود. علي(عليه السلام) در روايتي مي فرمايند: ارحام وقتي با يکديگر ارتباط برقرار کنند، عطوفت و مهرباني آنها به هم بيشتر مي گردد. ۱۰ همچنين فرمودند: صلة رحم باعث ايجاد محبت ميان خويشان و به تأخير افتادن اجل مي گردد. ۱۱

  1. سکون و آرامش

سکون و آرامش از ارمغان هاي ارزشمند ارتباط خويشاوندي و صلة رحم است. کساني که به صورت واقعي به اين سنت ارزشمند عمل مي کنند، از آرامش بيشتري برخوردار بوده و اندوه کمتري تجربه مي کنند. امام صادق(عليه السلام) مي فرمايند: هرگاه کسي از رحم (خويشان) خود عصباني شده، پس بايد به سوي او روانه شود و با او تماس برقرار کند. به درستي که دو رحم (فاميل) در تماس و ارتباط با يکديگر، آرامش و سکون مي يابند. ۱۲ امام صادق(عليه السلام) در اين روايت شريف، ايجاد ارتباط فاميلي و پاي بندي به آن را تأمين کنندة سلامت رواني و آرامش روحي معرفي کرده است. پژوهشگران علوم تجربي با تحقيقات ميداني نيز دريافته اند بيماراني که مورد حمايت ملموس و عاطفي دوستان و خانوادة گستردة خود قرار مي گيرند، بهتر سازگاري حاصل مي کنند و آرامش بيشتري دارند. ۱۳

تحليل دقيق زيرساخت ها و زمينه هاي اعتقادي، اخلاقي، رواني و اجتماعي تحقق صلة رحم در الگوي ديني آن، فلسفة چگونگي نيل به آثار فوق (آرامش و سکون) را به دست مي دهد. نوع گرايي، وابستگي و تعلق به يک گروه خاص، محبت کردن و مورد محبت قرار گرفتن، تعهدمندي متقابل، رهايي از تک روي و فردگرايي، انزواگريزي، تعاملات عاطفي ـ رواني، پشت گرمي و تقويت بنيه در رويارويي با مشکلات و… به عنوان برخي از زمينه ها و تبعات صلة رحم، آرامش رواني و سکون و اطمينان قلبي را ايجاد مي کند.

  1. باعث رفع حزن و اندوه

ديد و بازديد خويشاوندي زمينة ارتباطات عاطفي و انساني را توسعه داده و افراد را در شبکه اي از روابط منطقي قرار مي دهد. وقتي خويشاوندان در جمعي صميمي حضور پيدا مي کنند و دادوستد عاطفي برقرار مي کنند، نيازهاي رواني و عاطفي آنان ارضا شده و احساس محبوبيت و ارزندگي مي کنند. اين احساسات مثبت و انرژي رواني حاصل از آن، باعث نشاط دروني و پالايش روح و رفع اندوه مي گردد. امام صادق(عليه السلام) مي فرمايند: صلة رحم، خلق و خو را نيکو و دست را با سخاوت و دل را پاکيزه. .. مي گرداند. ۱۴

و امام علي(عليه السلام) فرمودند: قطع رحم و قطع رابطه با خويشان، حزن و اندوه را به دنبال دارد. ۱۵ و همچنين فرمودند: قطع کنندة رحم از آسايش و راحتي بهره اي ندارد. ۱۶

  1. سلامتي و زيادي عمر

يکي از آثار و پيامدهاي ناشي از صلة رحم، تأخير اجل و توفيق برخورداري از عمر زياد و سلامتي است. پيامبر گرامي اسلام(صلي الله عليه و آله) در اين باره مي فرمايد: هر کس دوست دارد عمرش طولاني شود و روزيش زياد گردد، صلة رحم نمايد. ۱۷ حضرت همچنين فرمودند: هر کس تأخير در اجل (زيادي عمر) و سلامتي بدن مي خواهد، صلة رحم کند. ۱۸

ارتباط صميمانه با ديگران خصوصاً اقوام و خويشاوندان، امکان و توفيق بهره گيري مناسب و شايسته از سرمايه هاي وجودي آنان، کاهش آلام و نگراني هاي ناشي از احساس غربت در ميان جمع انسان ها، برخورداري از امنيت خاطر به وجود آمده از پشتيباني و حمايت همه جانبه و مخلصانه آنان به هنگام بروز حوادث و گرفتاري ها، پر کردن اوقات فراغت در نتيجه برقرار تعاملات مستمر با يکديگر و… از جمله عواملي هستند که مي توانند فرد را تا حد زياد در برابر بروز برخي آسيب هاي رواني ـ عاطفي بيمه نمايند.

علامه محمدتقي جعفري مي فرمايد: مقدار زيادي از اختلالات حياتي ما ناشي از اضطراب ها و اختلال هايي است که در روان ما به وجود مي ايند. غصه ها و اندوه ها همانند تيشه هاي مخفي به بريدن حيات ما مشغول اند و اين شدت مقاومت و جوشش دروني حيات است که نمي گذارد ما به سرعت از پا درآييم و متلاشي شويم.

هيچ عاملي براي از بين بردن غصه ها و اندوه ها مانند احساس اشتراک با ديگر انسان ها در ناملايمات و ناگواري ها و لذت بردن از رفاه و آسايش آنان وجود ندارد. اگر سر به عقب برگردانيد و سرگذشت علماي راستين جوامع و ملل را مورد دقت قرار بدهيد، خواهيد ديد که آنان هيچ گونه غم و اندوه معمولي که باعث اضطراب روحي آنان بوده باشد، نداشته اند، يعني زندگي آنان بازيچة امواج غم و اندوه معمول نبوده است و لذا رواني آرام و مطمئن داشته اند. ۱۹

علاوه بر آثار ذکر شده براي صلة رحم و ديد و بازديد خويشاوندي، موارد ديگري همچون زياد شدن رزق و روزي،۲۰ آباداني سرزمين ها،۲۱ تزکية اعمال۲۲ و کردار، آسان شدن مرگ،۲۳ جلب حمايت خويشان،۲۴ زيادي اموال،۲۵ بخشش گناهان،۲۶ داخل شدن در نور هدايت،۲۷ تسهيل حساب رسي در قيامت،۲۸ نيکو شدن اخلاق۲۹ و… وجود دارد که همگي آنها در ايجاد روح اميد، نشاط، شادماني و مثبت نگري دخالت دارند. زيرا وقتي انسان در ساية صلة رحم، اخلاقش نيکو شد، گناهانش بخشيده گرديد، جان کندنش راحت شد، اموالش زياد گرديد، گناهانش مورد عفو واقع شد، در نور هدايت داخل گرديد، رزق و روزي اش زياد شد و…، روح اميد و اميدواري در او پديدار خواهد گشت و به خداوند و زندگي خوش بين خواهد شد و در ساية اين انديشه و شرايط، دلي روشن و ضميري اميدوار خواهد داشت و نشاط دروني او را فرا خواهد گرفت.

 

پي نوشت ها

. ۱ براي مطالعة بيشتر رجوع کنيد به: سيدحسين شرف‌الدين، تحليل اجتماعي صلة رحم، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، ۱۳۷۸٫

. ۲ شولتز دوان، نظريه‌هاي شخصيت، ص ۳۴۴٫

. ۳ مسعود آذربايجاني و همکاران،‌ روان‌شناسي اجتماعي با نگرش به منابع اسلامي، ص ۲۳۳٫

. ۴ الزيارة تنبت المودة؛ (علامه مجلسي، بحار الانوار، ج ۷۱، ص ۳۵۵).

. ۵ صلة الرحم توجب المحبة؛ (انصاري، شرح غرر الحکم، ج ۴، ص ۲۰۹).

. ۶ صلة الرحم. . . تحبّب في اهل بيته؛ (کليني، کافي، ج ۲، ص ۱۵۲).

. ۷ سيد محمدحسين طباطبايي، الميزان، ج ۴، ص ۱۴۸٫

. ۸ مسعود آذربايجاني و همکاران، روان‌شناسي اجتماعي با نگرش به منابع اسلامي، ص ۲۳۴٫

. ۹ [الناس عبيد الاحسان].

. ۱۰ إنّ الرحم إذا تماسّت تعاطفت؛ (آمدي، غررالحکم، ص ۴۰۶،‌ ح ۹۳۰۱).

. ۱۱ صلة الرحم منْساةٌ في الاجل ومحْببةٌ في الاهل؛ (کليني، کافي، ج ۲، ص ۱۵۰).

. ۱۲ ايما رجلٍ غضب علي ذي رحمه فليقم إليه، وليدنُ منه، وليمسّه؛ فانّ الرحم،‌ إذا مسّت الرحم سکنت: (مجلسي، بحار الانوار، ج ۷۰، ص ۲۶۵).

. ۱۳ ام رابين ديماتئو، روان‌شناسي سلامت، ص ۵۹۰٫

. ۱۴ صلة الارحام تُحسّنُ الخلق و تُسمّع الکفّ وتطيبُ النّفس؛ (کليني، کافي، ج ۲، ص ۱۵۱).

. ۱۵ قطيعة الرحم تورث الهمّ؛ (مجلسي، بحار الانوار، ج ۵۱، ص ۲۶۳، باب اخبار المعمرين).

. ۱۶ لا راحة لقاطع القرابة؛ (همان).

. ۱۷ من سرّه أنَ يمدّ اللُه في عمره وأن يبسط له في رزقه فلْيصلْ رحمهُ؛ (کليني، کافي، ج ۲، ص ۱۵۶).

. ۱۸ من أحبّ أن ينْسا في أجله ويعافي في بدنه فليصل رحمهُ؛ (نوري، مستدرک الوسايل، ج ۱۵، ص ۲۴۳).

. ۱۹ محمدتقي جعفري، ترجمه و شرح نهج‌البلاغه، ج ۵، ص ۸۸٫

. ۲۰ قال علي(: صلة الرحم تُدرُّ النعم وتدفع النقم؛ صلة رحم نعمت‌ها را فراوان و گرفتاري را دور مي کند؛ (نوري، مستدرک الوسايل، ج ۱۵، ص ۲۵۰).

. ۲۱ قال رسول(: إنّ الصدقه وصلة الرحم تعمران الديار؛ صدقه و صلة رحم باعث آبادي سرزمين‌ها مي‌‌شود؛ (علامه مجلسي، بحار الانوار، ج ۹۳، ص ۱۳۰).

. ۲۲ قال الصادق(: إنّ صلة الرحم تزکّي الاعمال؛ صلة رحم اعمال را پاکيزه مي کند؛ (علامه مجلسي، بحار الانوار، ج ۷، ص ۱۰۰).

. ۲۳ قال الصادق(: من أحبّ أن يخفّف الله عزوجل عنه سکرات الموت فليکن لقرابته وبوالديه بارّاً، فإذا کان کذلک هوّن الله عليه سکرات الموت؛ کسي که دوست دارد خداي متعال سختي‌هاي مرگ را بر او آسان سازد، نسبت به خويشان و نزديکان و پدر و مادرش نيکوکار باشد، اگر چنين بود خداي متعال سختي‌هاي مرگ را بر او آسان مي کند؛ (مجلسي، بحار الانوار، ج ۷۱، ص ۶۶).

. ۲۴ قال علي(: أکرم ذوي رحمک، ووقّر حليمهم، واحلم عن سفيهِهم، وتيسّر لمعسرهم، فإنّهم لک نعم العدّة في الشدّة والرخاء؛ به خويشان خود اکرام کن، بردباران ايشان را تعظيم کن، در مقابل بي‌خردان آنها بردباري نشان ده و بر گرفتاران آنها آسان گير، چه آنها بهترين حاميان تو به هنگام سختي‌ها و مشکلات و خوشي‌‌ها و آسودگي‌ها خواهند بود؛ (آمدي، غررالحکم، ص ۴۰۷).

. ۲۵ قال محمد بن علي(: صلة الرحم وحسن الجوار زيادةٌ في الاموال؛ امام جواد( فرمودند: صلة رحم و نيکي به همسايگان، مال و ثروت را زياد مي‌گرداند؛ (مجلسي، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۹۷).

. ۲۶ قال علي‌ بن الحسين(: إذا أردْت أن. . . يغفر لک ذنبک يوم تلقاه فعليک بالبرّ وصدقة السرّ وصلة الرحم؛ امام سجاد( به ابي‌حمزه فرمود: اگر دوست‌داري که. . . خداوند در روز قيامت از گناهانت درگذرد؛ پس نيکي کن، در خفا صدقه بده و صلة رحم به‌جاي آور؛ (همان، ج ۹۳، ص ۱۶۰).

. ۲۷ قال رسول‌الله(:. . . ومن کفّ غضبه وبسط رضاه وبذل معروفه ووصل رحمه وأدّي أمانته أدخله الله تعالي في النور الأعظم. . . ؛ کسي که غضب خود را کنترل، خشنودي را منتشر، معروف (کارهاي خوب) را انجام، ارحام خود را وصل و امانت را ادا کند، خداوند او را در درياي هدايت خود داخل خواهد کرد؛ (همان، ج ۷۴، ص ۱۷۴).

. ۲۸ قال رسول‌الله(: برّ الوالدين وصلة الرحم تهوّنان الحساب؛ نيکي به پدر و مادر و صلة رحم، حسابرسي روز قيامت را آسان مي‌گرداند؛ (همان، ج ۷۱، ص ۶۰).

. ۲۹ قال الصادق(: صلة الارحام تحسّن الخلق؛ صلة رحم خلق را نيکو مي‌سازد؛ (همان، ج ۷۱، ص ۱۱۴).

 

 

 

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

فهرست